عرفان جلا يافته و رسانندهء صاحب علم بحقيقت شده باشد و اين معنى از گفتار شيخ صفى الدين اردبيلى عارف بزرگ و بلندمقام قرن هشتم به خوبى برمىآيد كه گفته است : « من نمىگويم كه علم حجابست ، بلكه مىگويم پندار در حجابست . اگر آبى باشد غير طهور چه بايد كردن كه طهور گردد ؟ مولينا بديع الزمان ( كه از شيخ در همين باب سؤال كرده بود ) گفت آبى ديگر اضافت آن بايد كردن تا هر دو آب بهمديگر رسند و آن آب طهور گردد . شيخ فرمود من نيز همين مىگويم كه چون آبى بر ظاهر زمين است و بملاقات چيزى غير طهور شد ، و آبى در اندرون زمين است كه طهور است ، ليكن حجاب در ميان هر دو خاكى است كه حايل است ميان هر دو ، اگر خاك آن را از ميان بردارند و هر دو آب بهمديگر رسند ، طهور گردد ، همچنان اگر به آب علم ظاهرى طهارت نفس حاصل نيايد كه در مدارس بلقمهء حرام و غيرها آلوده شده باشد ، به آب علم باطنى ناچار باشد تطهير كردن . پس بكلنگ لا إله الا اللّه حجاب نفس از ميان ببايد برداشتن تا هر دو آب علم ظاهرى و باطنى بهم رسند و طهارت حاصل آيد ، پس نفس در ميان حجاب باشد نه علم . » « 1 » ازين مقدّمه درمىيابيم كه طرز تعليم صوفيه موقوف بر مطالعهء كتابها و دفاتر و درس و بحث نبود ولى به همان نحو كه در صحايف پيشين گفته‌ايم در قرن هفتم و هشتم بحث علمى دربارهء تصوّف و مباحث آن رواج يافت و كتابهايى درين زمينه پرداخته شد و مبناى درس و مطالعه در تصوّف و عرفان قرار گرفت منتهى بايد آگاه بود كه مطالعهء مجرّد اين كتابها و ساير مقالات عرفانى به هيچ روى براى منظور عرفانى كه وصول بمقام كشف و شهود است كافى شمرده نمىشد بلكه اين امر در خانقاه وزير دست مشايخ با رياضت و لوازم آن‌كه شرح داده خواهد شد ، ميسّر مىبود و حتّى غالبا معتقد بودند كه رسالات و كتب عرفانى را بايد پس از وصول بمقامات عالى مطالعه كرد تا فايده‌يى از آنها حاصل شود . شيخ صدر الدين پسر شيخ صفى الدين « گفت كه در اوايل حال مطالعهء رسالهء قشيرى مىكردم و پيش مولينا جمال الدين خضر طارمى قدس اللّه سره مىخواندم ، شيخ فرمود اولا كار مىبايد كردن و آن معاملات حاصل كردن ، آنگاه مطالعهء اين مقالات كردن تا فايده دهد و آن معاملهء خود را در آنجا مطالعه كند و بداند كه آن معامله اينست و اگر اولا مطالعهء مقالات كنند و آن معاملات

--> ( 1 ) - صفوة الصفا ص 153 .